Epërsia ushtarake nuk mjafton për të diktuar rezultatin politik
Më 22 shtator, vetëm dy anije tregtare kaluan nëpër ngushticën e Hormuzit. Kjo pikë e ngushtë detare, përmes së cilës normalisht kalon rreth një e pesta e furnizimit botëror me naftë dhe gaz natyror të lëngshëm, ishte thuajse e heshtur, ndërsa anijet luftarake amerikane, me vlerë miliarda dollarë, patrullonin në rajon.
Por prania e tyre nuk mjaftonte për të bindur kompanitë e transportit dhe siguruesit të rrezikonin kalimin e cisternave. Këtu qëndron paradoksi i luftës së sotme. Shtetet e Bashkuara mund të shkatërrojnë pothuajse çdo objektiv që synojnë në Lindjen e Mesme, por kjo nuk do të thotë se mund ta përdorin atë fuqi për të imponuar rezultatin politik që kërkojnë.
Sipas analistit Sami Al-Arian, shtatë muaj pas nisjes së luftës ndaj Iranit, më 28 shkurt 2026, Uashingtoni ka provuar tri forma kryesore presioni: bombardime masive ajrore, bllokadë detare dhe përshkallëzim të drejtpërdrejtë ushtarak.
Por asnjëra nuk ka arritur të rikthejë qarkullimin normal në Hormuz dhe as të detyrojë Teheranin të pranojë kushtet amerikane. Kjo situatë sjell në kujtesë atë që në SHBA u quajt “sindroma e Vietnamit”.
Ajo nuk nënkuptonte thjesht frikën nga humbjet njerëzore, por një krizë më të thellë besimi tek aftësia e forcës ushtarake për të prodhuar rezultate politike. Në Vietnam, Uashingtoni kishte epërsi dërrmuese teknologjike, qindra mijëra trupa dhe një arsenal të jashtëzakonshëm, por nuk arriti të impononte një zgjidhje.
Mësimi ishte se një kundërshtar më i dobët nuk ka nevojë ta mposhtë SHBA-në në fushën e betejës. Mjafton të mbijetojë, të rezistojë dhe të presë derisa kostoja politike e luftës të bëhet më e madhe se vullneti për ta vazhduar atë.
Lufta e Gjirit e vitit 1991 dukej se e kishte varrosur këtë mësim. Pas pushtimit të Kuvajtit nga Iraku, presidenti George H. W. Bush ndërtoi një koalicion të gjerë ndërkombëtar, me mbështetjen e OKB-së dhe të disa vendeve arabe.
Operacioni “Desert Storm” tregoi një epërsi ushtarake amerikane që dukej pothuajse absolute. Fushata ajrore shkatërroi një pjesë të madhe të kapaciteteve irakiane, ndërsa ofensiva tokësore zgjati vetëm 100 orë dhe Kuvajti u çlirua.
Në Uashington u krijua bindja se “sindroma e Vietnamit” ishte kapërcyer. Fitorja dukej se provonte se një epërsi dërrmuese ushtarake mund të sillte edhe rezultatin politik të dëshiruar. Por kjo bindje u kthye gradualisht në një iluzion.
Në Afganistan, dy dekada operacionesh ushtarake dhe përpjekjesh për ndërtimin e një shteti përfunduan me rikthimin e talebanëve në pushtet në vitin 2021.
Në Irak, regjimi i Sadam Huseinit u rrëzua brenda pak javësh në vitin 2003, por pushtimi dhe pasojat e tij kushtuan triliona dollarë, destabilizuan rajonin dhe ndihmuan në zgjerimin e ndikimit iranian.
Problemi ishte pikërisht ngatërrimi i dy gjërave: aftësisë për të mposhtur një ushtri dhe aftësisë për të përcaktuar atë që vjen pas fitores ushtarake. Në Hormuz, kjo dilemë po shfaqet në një tjetër formë.
Irani nuk ka nevojë të barazojë flotën amerikane, të rrëzojë avionët amerikanë apo të fitojë një betejë tradicionale. Gjeografia i jep Teheranit një instrument shumë më të thjeshtë: aftësinë për ta bërë transportin përmes ngushticës tepër të rrezikshëm dhe të kushtueshëm.
Para luftës, nëpër Hormuz kalonin rreth 20 milionë fuçi naftë në ditë, afërsisht një e pesta e konsumit botëror të naftës dhe rreth një e katërta e tregtisë detare të saj. Kalonin gjithashtu rreth një e pesta e gazit natyror të lëngshëm të tregtuar në botë.
Kështu, një sulm relativisht i lirë mund të prodhojë një efekt shumë më të madh. Një dron me vlerë dhjetëra mijëra dollarë nuk ka nevojë të rrëzojë një avion luftarak prej qindra milionë dollarësh.
Nëse detyron mbrojtjen të përdorë një interceptor shumë më të shtrenjtë, rrit çmimin e sigurimit detar ose i bën kompanitë të shmangin një rrugë tregtare, ai ka arritur tashmë një efekt strategjik.
Kjo është “sindroma e Hormuzit”, ku Amerika mund të dominojë fushëbetejën, të godasë mijëra objektiva dhe të shkaktojë dëme të jashtëzakonshme, por kjo nuk garanton se kundërshtari do të dorëzohet.
Dallimi me vitin 1991 është se edhe bota ka ndryshuar. Bashkimi Sovjetik nuk ekziston më, por SHBA nuk përballet as me një botë unipolare si ajo e fillimit të viteve ’90.
Kina është bërë një fuqi globale, Rusia sfidon arkitekturën e sigurisë perëndimore dhe vende si Turqia, India dhe Brazili ndjekin politika gjithnjë e më të pavarura.
Edhe shtetet arabe të Gjirit po përpiqen të diversifikojnë marrëdhëniet e tyre të sigurisë dhe të mos mbështeten vetëm te garancitë amerikane. Për to, Irani është fqinj, ndërsa Kina është një partner i rëndësishëm ekonomik.
Kjo i shtyn drejt një politike më të balancuar mes fuqive. Nuk është e nevojshme të shpallet një fitues për të kuptuar se çfarë ka ndryshuar. SHBA-ja mbetet fuqia ushtarake më e madhe në botë dhe Irani ka pësuar dëme të mëdha.
Por pyetja nuk është vetëm se kush ka më shumë armë. Pyetja është nëse kjo epërsi mund të shndërrohet në kontroll politik.
Vietnami i tregoi Amerikës, më shumë se gjysmë shekulli më parë, se përgjigjja nuk është gjithmonë po. Lufta e Gjirit e vitit 1991 bëri që Uashingtoni ta harronte për një kohë këtë mësim.
Afganistani dhe Iraku e rikthyen në kujtesë. Tani Hormuzi po e bën sërish të dukshëm. Ngushtica është vetëm rreth 34 kilometra e gjerë në pikën e saj më të ngushtë. Për dekada, hija e fuqisë amerikane e bëri të dukej shumë më e gjerë.
Sot, ajo hije nuk është më aq e madhe! /tesheshi
