Pasi i shpëtuan luftës dhe mizorive, familjet sudaneze tani përballen me mungesën e ujit dhe me shpresat gjithnjë e më të zbehta për t’u kthyer në shtëpi.
Rezervuarët e ujit kishin mbetur bosh për katër ditë kur një kamion me ujë u shfaq në një kodër pranë kampit të refugjatëve Goudrane, në lindje të Çadit, ku jetojnë rreth 50 mijë refugjatë sudanezë.
Qindra njerëz vrapuan mbi rërën përvëluese drejt kamionit që po ngadalësonte. Për shumë familje, një bidon i mbushur me ujë nënkuptonte edhe një ditë tjetër mbijetese.
Gratë në pjesën e përparme të turmës ranë të parat. Ato bërtisnin ndërsa fëmijët përpiqeshin të kalonin mbi to. Disa u gjunjëzuan, duke humbur bidonët nga duart. Brenda 10 minutash, turma e rrethoi kamionin dhe 6 mijë litrat e ujit që ai transportonte u shterën.
Rokhia Ibrahim, 43 vjeçe, mësuese sudaneze, pa nxënësit e saj të dëshpëruar teksa largoheshin me kova bosh.
“Ka më pak se një vit që pashë fëmijë si këta të vdisnin nga etja gjatë arratisjes nga El-Fasher”, tha ajo.
Kriza e ujit
Këtë muaj, Al Jazeera intervistoi dhjetëra refugjatë sudanezë, përfshirë Ibrahim, të cilët u larguan nga dhuna e tmerrshme në Sudan dhe tani po përpiqen të mbijetojnë në kampet e refugjatëve në lindje të Çadit.
Për shumë prej tyre, kërkimi i dëshpëruar për ujë është bërë një tjetër kapitull i vuajtjeve që nisën me arratisjen nga Sudani.
Më pak se një vit më parë, Ibrahim u largua nga luftimet rreth El-Fasherrit. Gjatë arratisjes, ajo tha se luftëtarë të Forcave të Mbështetjes së Shpejtë (RSF), grupi paramilitar kryesisht arab që lufton kundër Forcave të Armatosura të Sudanit (SAF) që nga shpërthimi i luftës në prill 2023, sulmuan familjen e saj.
Ajo tha se foshnja e saj u mor nga shpina dhe u përplas përtokë. Bashkëshorti i saj u godit vazhdimisht në kokë derisa humbi shikimin.
“Pashë ushtarët të derdhnin në tokë atë pak ujë që kishim”, tha ajo me lot në sy. “Dhe tani përsëri kemi pothuajse fare pak qasje në ujë.”
Ndihmat nuk mjaftojnë
Sipas Kombeve të Bashkuara, më shumë se 938 mijë refugjatë sudanezë janë larguar drejt Çadit që nga fillimi i luftës në prill 2023.
Shumica jetojnë tani në kampe të mbipopulluara në lindjen e thatë të vendit, ku disa refugjatë mbijetojnë me më pak se gjysmën e sasisë minimale ditore të ujit të rekomanduar sipas standardeve humanitare të Komisionerit të Lartë të Kombeve të Bashkuara për Refugjatët (UNHCR).
Në klinikën mjekësore të kampit Goudrane, nënat e reja presin në radhë për trajtim, ndërsa mjeku i vetëm i kampit përballet me një problem që nuk mund të zgjidhet vetëm me ilaçe.
“Ne kemi ilaçe për të trajtuar infeksionet dhe problemet bakteriale, por pa ujë të pastër, nuk mund t’i përdorësh ato siç duhet”, tha mjeku për Al Jazeera.
Organizata humanitare franceze Solidarités International, e cila vepron në Çad që nga viti 2008, thotë se kriza e ujit në kampet e refugjatëve në lindje është ndër emergjencat më urgjente me të cilat është përballur në vend.
“Po bëjmë gjithçka që mundemi për të përmirësuar qasjen në ujë të pastër në kampe, por financimi aktual nuk mjafton për të siguruar ujë të sigurt për të gjithë”, tha Thibault Henry, drejtor i organizatës në Çad.
Ai tha se rritja e vazhdueshme e nevojave po tejkalon me shpejtësi kapacitetet e puseve, tubacioneve, objekteve sanitare dhe shërbimeve ekzistuese të trajtimit të ujit.
Arratisja
Ndërsa lufta në Sudan përshkallëzohet, në Çad vazhdojnë të mbërrijnë refugjatë të rinj, duke mbartur plagët fizike dhe psikologjike të konfliktit.
Në kampin tranzit Adre, pranë kufirit me Sudanin, refugjatët treguan se kishin mbijetuar sulme brutale nga RSF-ja dhe grupet e armatosura aleate me të. Disa nga rrëfimet më tronditëse të dëgjuara nga Al Jazeera erdhën nga rrugët nëpër të cilat njerëzit u larguan nga qytetet dhe fshatrat e rrethuar.
Zahra Khamis nga El-Geneina, në Darfurin Perëndimor të Sudanit, jetonte vetëm 30 kilometra larg kufirit me Çadin. Por në vitin 2023, kur ajo u nis drejt sigurisë, duke çaluar gjatë pjesës së fundit të rrugës, mendonte se udhëtimi nuk do të përfundonte kurrë.
Khamis tha se kishte mbijetuar një përdhunimi brutal, sulmeve të përsëritura në shtëpinë e saj dhe rreth 50 ditëve nën sulme me dronë. Uji pothuajse ishte zhdukur nga lagjja e saj, ndërsa rezervat ushqimore ishin pakësuar pasi tregjet ishin bombarduar.
Më pas, ajo pa një mundësi për t’u arratisur.
“Arritëm t’i shmangnim të shtënat dhe dronët derisa dolëm në rrugë. Pastaj i pashë të gjithë – trupa të gjakosur dhe të copëtuar, nga fëmijë të vegjël deri te gra të moshuara… të gjithë të vrarë në rrugë”, tha ajo për Al Jazeera.
Khamis kishte përshkuar më shumë se gjysmën e rrugës drejt kufirit kur djali i saj u qëllua për vdekje.
“Nuk kishim zgjidhje tjetër veçse të vazhdonim të ecnim. Shumë njerëz vdiqën gjatë atij udhëtimi”, tha ajo.
Khamis është pjesë e komunitetit Masalit, një grup etnik afrikan që, sipas raportimeve, është shënjestruar sistematikisht nga RSF-ja gjatë konfliktit.
Hetuesit e Kombeve të Bashkuara i kanë përshkruar sulmet ndaj komunitetit Masalit në dhe përreth El-Geneinës si akte që përbëjnë spastrim etnik.
“Ne ishim të parët që ndjemë flakët e luftës”, tha Khamis.
Shpresa po venitet
Lufta, tashmë në vitin e saj të katërt, është përhapur në pjesën më të madhe të Sudanit.
Ndërsa konflikti përshkallëzohet, në Çad vazhdojnë të mbërrijnë refugjatë të rinj, duke mbartur plagët fizike dhe psikologjike të një lufte që ka vrarë mijëra civilë dhe ka shkaktuar atë që Kombet e Bashkuara e përshkruajnë si krizën më të madhe humanitare dhe të zhvendosjes në botë.
Përpjekjet ndërkombëtare për t’i dhënë fund konfliktit kanë sjellë pak përparim, ndërsa qeveritë e huaja të akuzuara për mbështetjen e RSF-së dhe SAF-së po përballen me vëmendje gjithnjë e më të madhe për rolin e tyre në zgjatjen e luftës.
Për refugjatët sudanezë që përpiqen të mbijetojnë në kampet e mbipopulluara, shpresa për t’u kthyer në shtëpi po venitet.
“Kam humbur bashkëshortin dhe djalin tim në luftë”, tha Fatne Adam, 53 vjeçe. “Të dy u qëlluan nga snajperët teksa po arratiseshim.” /mesazhi
