Varësia nga një burim i vetëm energjie, rrezik madhor në kohën e ndryshimeve klimatike
Deri tetë vjet më parë, Nepali vuante nga ndërprerje të gjata dhe të shpeshta të energjisë elektrike. Sot, pothuajse e gjithë energjia që prodhon vendi vjen nga hidrocentralet, ndërsa eksportet e energjisë drejt Indisë dhe Bangladeshit sjellin çdo vit rreth 200 milionë dollarë të ardhura.
Por pikërisht malet, lumenjtë dhe akullnajat që i dhanë Nepalit këtë avantazh të madh natyror, po kthehen në një burim rreziku.
Ngrohja globale po ndryshon me shpejtësi ekosistemin e Himalajeve dhe përmbytjet katastrofike të javës së kaluar e nxorën në pah dobësinë e modelit energjetik të vendit. Më shumë se 1.300 njerëz humbën jetën, ndërsa mijëra të tjerë vazhdojnë të rezultojnë të zhdukur.
Përmbytjet, që shkatërruan fshatra të tëra pranë kufirit mes Nepalit dhe Tibetit, dëmtuan rëndë 12 hidrocentrale në pellgun e lumit Trishuli dhe nxorën jashtë funksionit më shumë se 10 për qind të kapacitetit prodhues të energjisë elektrike të vendit.
Operatorët nuk janë ende në gjendje të thonë nëse disa prej këtyre centraleve do të mund të rikthehen ndonjëherë në punë.
Autoriteti Shtetëror i Energjisë në Nepal, që zotëron gjashtë nga hidrocentralet e dëmtuara, ka siguruar qytetarët se furnizimi me energji vazhdon të jetë i mjaftueshëm.
Megjithatë, edhe vetë drejtuesit e institucionit pranojnë se, me shtimin e fatkeqësive të lidhura me klimën, ka ardhur koha për të rishikuar të gjithë politikën energjetike.
Historia e suksesit të hidrocentraleve në Nepal, ishte deri tani e jashtëzakonshme. Në vitin 2010, vetëm dy të tretat e popullsisë kishin qasje në energji elektrike dhe edhe ata që ishin të lidhur me rrjetin përballeshin me ndërprerje që zgjatnin deri në 16 orë në ditë.
Investimet në hidrocentrale, lufta kundër korrupsionit dhe importet e energjisë nga India për periudhat e mungesës sezonale e ndryshuan rrënjësisht situatën.
Që nga viti 2018, pjesa më e madhe e Nepalit gëzon furnizim të pandërprerë me energji. Sot në vend funksionojnë 225 hidrocentrale me një kapacitet të instaluar prej mbi 3.900 megavatësh, të mjaftueshëm për të furnizuar njëkohësisht rreth tre milionë familje.
Qindra projekte të tjera janë në ndërtim ose në fazën e planifikimit. Shumica janë ngritur në zonat e larta malore, pranë lumenjve me rrjedhë të fuqishme. Por pikërisht këto zona janë ndër më të rrezikuarat nga ndryshimet klimatike.
Himalajet po ngrohen rreth 50 për qind më shpejt se mesatarja globale, duke rritur rrezikun e shembjeve të akullnajave, shpërthimit të liqeneve akullnajore dhe përmbytjeve të menjëhershme.
Hetimet paraprake për katastrofën e fundit, tregojnë se përmbytjet mund të jenë shkaktuar nga shembja e një akullnaje dhe e masës shkëmbore që e mbështeste atë.
Ekspertët thonë se Nepali duhet të nxjerrë mësime të thella. Hidrocentralet e ardhshme duhet të projektohen për t’i përballuar përmbytjet ekstreme dhe të shoqërohen me sisteme të besueshme paralajmërimi dhe evakuimi.
Por pyetja kryesore është më e madhe: a i ka vendosur Nepali të gjitha vezët në një shportë? Ekspertët e energjisë së rinovueshme paralajmërojnë se vendi nuk mund të mbështetet pothuajse tërësisht te hidrocentralet në një kohë kur lumenjtë dhe akullnajat po bëhen gjithnjë e më të paparashikueshme.
Energjia diellore dhe ajo e erës duhet të zënë një vend më të madh në strategjinë kombëtare. Një studim i mbështetur nga agjencia gjermane për zhvillim, sugjeron se potenciali teknik i Nepalit për prodhimin e energjisë diellore mund të jetë deri në dhjetë herë më i madh se potenciali i hidrocentraleve.
Megjithatë, hidroenergjia vazhdon të tërheqë investimet më të mëdha. Disa prej centraleve të shkatërruara ose të dëmtuara rëndë nga përmbytjet ishin projekte gjigante të financuara nga banka dhe institucione ndërkombëtare.
Aktivistët paralajmërojnë se rreziqet njiheshin prej kohësh. Pellgu i lumit Trishuli ishte goditur nga përmbytje edhe gjatë dy viteve të fundit. Në vitin 2024, reshjet ekstreme shkaktuan dëme të mëdha në zonë, ndërsa një vit më vonë shpërthimi i një liqeni akullnajor në Tibet solli një tjetër valë shkatërrimtare drejt Nepalit.
Megjithatë, projektet vazhduan të ndërtoheshin. Tani kostoja e kësaj politike po bëhet gjithnjë e më e dukshme.
Por katastrofa e Nepalit është një paralajmërim që shkon përtej kufijve të këtij vendi të vogël himalajan. Ndryshimet klimatike po e bëjnë gjithnjë e më të rrezikshme ndërtimin pa kriter të infrastrukturës në zona të brishta natyrore.
Ironia është se Nepali ka investuar në hidroenergji pikërisht për të prodhuar energji të pastër dhe për të ulur emetimet. Por një vend që ka kontribuar shumë pak në ndotjen globale, po paguan sot një çmim të rëndë për pasojat e saj.
Dhe kjo histori tingëllon shumë e njohur edhe për Shqipërinë. Një vend i vogël, i pasur me lumenj dhe male, që për vite me radhë e ka përqendruar pothuajse të gjithë strategjinë energjetike te hidrocentralet, duke ndërtuar dhjetëra e qindra vepra përgjatë lumenjve dhe përrenjve.
Përvoja e Nepalit tregon se energjia e rinovueshme nuk është automatikisht pa kosto për mjedisin. Kur projektet ndërtohen pa një vlerësim serioz të rreziqeve klimatike dhe pa diversifikuar burimet e energjisë, edhe një avantazh natyror mund të kthehet në një pikë të dobët.
Dhe kur lumenjtë, që dikur shiheshin vetëm si burim pasurie, shndërrohen në fuqi shkatërruese, çmimin nuk e paguajnë vetëm centralet. E paguajnë njerëzit, fshatrat dhe e gjithë ekonomia e një vendi. tesheshi
