Mbishkrimet e frikshme të tyre: “Nëse më sheh, qaj!”
Ndërsa lumenjtë e Evropës përballen me nivele rekord të ulëta uji, një kujtesë e pazakontë e thatësirave dhe zisë së bukës që kanë pllakosur brezat e mëparshëm po del përsëri nga shtratet e tyre.
Këto janë të ashtuquajturit “gurë urie” – gurë që njerëzit i kanë shënuar shekuj më parë për të paralajmëruar brezat e ardhshëm për pasojat e thatësirës ekstreme.
Përgjatë disa lumenjve evropianë, veçanërisht në Evropën Qendrore, gurë të mëdhenj që normalisht fshihen nën sipërfaqen e ujit janë rishfaqur vitet e fundit. Ato janë të gdhendura me vite dhe mbishkrime që dëshmojnë për periudhat e mëparshme të niveleve jashtëzakonisht të ulëta të ujit.
Këta gurë njihen si “gurë urie” (gjermanisht: hungersteine) dhe përfaqësojnë një nga të dhënat më të pazakonta të ruajtura të thatësirave të mëdha nga e kaluara.
Disa nga shkëmbinjtë kanë shenja që datojnë nga shekulli i 15-të deri në shekullin e 20-të, ndërsa disa janë shënuar më shumë se një herë – çdo herë niveli i lumit binte përsëri në një nivel kritik, shkruan Smithsonian Magazine.
Një paralajmërim i vendosur në gur
Për banorët e shekujve të kaluar, niveli jashtëzakonisht i ulët i ujit nuk ishte vetëm një fenomen meteorologjik. Thatësira nënkuptonte më pak ujë për bujqësinë, rendimente më të ulëta, probleme në transport dhe tregti, dhe në rastet më të rënda, mungesa ushqimore.
Për këtë arsye, njerëzit e shënonin nivelin e ujit në gurë në shtretërit e lumenjve, gjë që do të përfaqësonte një lloj limiti paralajmërues. Kur uji binte përsëri nën atë shenjë, guri do të dilte nga lumi dhe do të bëhej i dukshëm.
Një nga shembujt më të famshëm ndodhet në lumin Elba pranë qytetit çek Děčín. Ka një mesazh të gdhendur që përkthehet si: “Nëse më shihni, qani.”
Mesazhi ishte i thjeshtë, por dramatik: pamja e gurit nënkuptonte se niveli i ujit ishte aq i ulët sa banorët mund të prisnin pasoja serioze.
Shekuj thatësirash ekstreme
Datat e gdhendura në gurë tregojnë se si thatësirat ekstreme janë përsëritur gjatë historisë. Vite nga shekuj të ndryshëm janë regjistruar në gurë individualë, dhe disa prej tyre përmbajnë një sërë datash që lejojnë krahasimin e periudhave të ndryshme të thatësirës.
“Gurët e Urisë” kështu sot përfaqësojnë një lloj regjistrimi historik të ndryshimeve të nivelit të ujit. Ajo që dikur ishte një paralajmërim për popullsinë lokale tani është një regjistrim interesant i kushteve të kaluara klimatike dhe hidrologjike.
Përsëri të dukshme për shkak të thatësirës
Kur nivelet e ujit të lumit bien në mënyrë dramatike, shkëmbinjtë që kanë qenë nën ujë për dekada ose shekuj bëhen përsëri të dukshëm.
Një fenomen i ngjashëm është regjistruar gjatë thatësirave të mëdha në vitet e fundit. Gjatë thatësirës së vitit 2022, lumenjtë evropianë si Elba, Rajni dhe rrjedha të tjera ujore kishin nivele jashtëzakonisht të ulëta uji, prandaj gjurmë të shumta historike dolën nga uji.
Dhe gjatë verës së vitit 2026, thatësira ekstreme uli përsëri nivelet e lumenjve të mëdhenj evropianë. Përveç “Gurëve të Urisë”, ujërat e ulëta kanë zbuluar mbetje të tjera historike, duke përfshirë anije të mbytura, gjetje arkeologjike dhe mbetje të vendbanimeve të mëparshme.
Më shumë se një kuriozitet historik
“Gurët e urisë” sot kanë edhe një vlerë simbolike. Njerëzit i gdhendnin ato për t’u lënë një paralajmërim brezave të ardhshëm se çfarë ndodh kur uji zhduket. Sot, të njëjtët gurë po shfaqen në një kohë kur Evropa po përballet përsëri me thatësira të rënda dhe ngjarje ekstreme të motit gjithnjë e më të shpeshta.
Sigurisht, vetëm shfaqja e këtyre shkëmbinjve nuk do të thotë automatikisht se do të pasojë një zi buke
siç njihet nga brezat e mëparshëm. Shoqëritë moderne kanë sisteme të ndryshme të prodhimit të ushqimit, tregtisë dhe menaxhimit të burimeve ujore.
Megjithatë, rishfaqja e tyre na kujton diçka që njerëzit e kuptuan shumë mirë shekuj më parë: kur lumenjtë fillojnë të zhduken, pasojat mund të jenë shumë më të mëdha sesa thjesht mungesa e ujit.
Gurët që dikur ishin një mesazh i së ardhmes janë sot përsëri para syve tanë – si një dëshmi e heshtur e thatësirave ekstreme të së kaluarës dhe një paralajmërim se skena të ngjashme mund të përsëriten. /teshesheshi.com/
